Бурганга чүрээнден бердинген

 Кызыл хоорайның  телецентр чоогунда Орус Православ хүрээниң  алдын чайырлыг суургалары кайы ырактан чаражы аажок кылаң наар. Хүннүң-не ооң  коң гулууру ол кезек девискээрниң  ауразын чаагайжыды арыглап каап турар. Ол хүрээни Москваның  болгаш бүгү Русьтуң  патриархы Кирилл ыдыктап каан. Солуннуң  бо үндүрүлгезинде тыва номчукчуларга Орус православ шажынның  Тывада болгаш Кызылда  епархиязының  епискову  Феофан-биле  таныштырып, оон интервьюну алган бис.
 
– Баштай-ла чугаалажыр бетинде, Силерни канчаар хүндүлеп адаарыл дээрзин тодарадып алыксаар кижи-дир мен…
–  Христианнар владыка, Ваше преосвященство, Отец Феофан деп чугаалажырлар.
– Ынчаарга мен Силерниң  ыдык мындаагың ар деп хүндүткеп көрейн. Кандыг өг-бүлеге, каяа өскен-төрүттүнген ирги Силер, допчу намдарың арны таныштырып көрүң ерем.
– Мен Сахалин областың  төвү болур Южно-Сахалинск хоорайга 1976 чылдың  январь 19-та төрүттүнген мен. Төрүттүнген адым – Алексей Ким. Мээң  ада-ием – этниктиг көрейлер, бөдүүн ажылдакчылар: авам – билиотекарь, ачам – типографияга парлакчы болуп ажылдап чораан. Амгы үеде авам бо орандан чоруй барган, ачам мээң  чанымда епархияда ажылдап тур.
– Оо, ада-иең ер биске, солун улузунга чоок ажылдыг чораан ышкажыл? Дыка-ла номчуттунар турган боор силер аа?
–  Ийе, бистиң  бажың ывыска ном-дептер, солун-сеткүүл эң межок хөй чыдар, бичии-ле чай кадында стол артынга-даа, диван, орунга-даа чыда каапкаш, номчуттунуп-ла турар мен. Бичиимде сагыжымга артып калган ынак номум – япон авторнуң  «Делегей япон уругларның  караа-биле» деп ном чүве.
– Көрейлерниң  Ыраккы Чөөн чүкке көжүп келгениниң  төөгүзүн шуут билбес болгай бис…
–   Он тос вектиң  60 чылдарындан бээр чамдык көрейлер кежиктиг амыдырал дилеп, Россияже көжүп эгелээш, Ыраккы Чөөн чүкке чурттай берген, хаанныг Россия бодунуң  девискээринче кирерин ынчан чөпшээреп каан турган. Оон 1937 чылда Сталинниң  чарлыы-биле көрейлер Узбекистан, Казахстан, Кыргызстан талазынче көжүртүнген. Ынчан чамдык көрейлер чуртунче ээп чоруй барган, артып калган улус Ортаакы Азияга кезек чурттааш, ооң  соонда тургустунган байдалдың  аайы-биле тарап көшкеш, Россияның  этниктиг көрейлери бооп, шуут турумчуй бергенивис бо-дур ийин. Тывада безин көрейлер чурттап турарлар. 
  Мен Южно-Сахалинскиге анаа совет школага өөренип турдум, үстүкү класстарны лицейге доостум. Ооң  соонда Южно-Сахалинскиниң  экономика институдунче кирип алгаш, бакалавриат хевиринге дооскан мен.
– Силерниң  ыдык мындаагың ар, кажан шажынчы апарган силер, чүдүлге оруун шилип алырынга чүү кончуг салдарлыг болган ирги? 
– 18 харлыымдан, студент чылдарымда соок сугга эштир моржтар клувунуң  кежигүнү тургаш, ооң  чүдүлгелиг даргазының  салдары-биле хүрээ барып, шажын литературазы-биле таныжып эгелээн мен. Ол таныжылга мээң  мээ-медерелимни өскертипкен. Оон-на шажын ажылдакчылары-биле чоок аралажып тургаш, амыдыралымны Бурганга болгаш хүрээ-хиитке тураскаадыр деп ыяк шиитпирлеп алган мен. Аң аа хензиг-даа чигзинмейн, институт соонда монах кижиниң  сагылын четтирип алгаш, шажын ажылдакчызы апарганым бо.
Ооң  соонда Смоленскиге шажын семинариязынга өөренмишаан, хүрээге бараан болуп ажылдап турдум. 2000 чылда семинариямны доозуптарымга, шажыннар аразының  килдизи мени Мурнуу Көреяже орус дылдыг чаң гыс чер-чурттуглар ортузунга пастырь мөргүлү чорудары-биле томуйлаан. Сеул хоорайга шажын ажылынга 11 чыл бараан болганым ол.
2011 чылдың  октябрь айда Москвада Ыдык Синодтуң  шиитпири-биле Кызылдың  болгаш Тываның  епискову кылдыр соң гуткан мен. Ынчан Москваның  болгаш бүгү Русьтуң  Ыдыктыг патриархы Кирилл база Тывага моорлап кээп, ыдыктаашкын кылгаш барган.
– Тывада беш дугаар чыл болуп турар-дыр силер. Маң аа ажылдап, чурттаарга кандыг-дыр?
– Тывага тулган-на тааржып тур мен. Көреяга мегаполис хоорайның  ышкам-дыкпыжындан, хөй кижилиинден, агаарының  газтыындан бергедеп турган мен. Карааң  көдүрериң ге-ле, улуг-улуг каът бажың нарның  ханалары. Тывага шуут хостуг тынып, оожум-шөлээнинге мага ханып тур мен. Ооң  төнмес-батпас ховуларының  хостуун, делгемин. Маң аа бараан болган дөрт чылымның  эрткенин безин шуут эскербейн барган дег мен, чаа тургустунган епархияның  оранизастыг болгаш өске-даа хөй айтырыгларын шиитпирлеп кылыры чымыштыг, үе дыка дүрген эртер-дир.
– Хүрээниң  бо онза чараш оран-савазының  хандырылгазын кылырынга, ажылдакчыларга дөмей-ле акша-хөрең ги херек болгай. Ол кайыын кээп турарыл?
– Ол дээрге, чүгле хүрээге кээп турар чүдүкчүлерниң  өргүлдериниң  ачы-дузазы, оон өске тускай спонсор, деткикчи чок. Хүрээни эчизинге чедир туттурган Сергей Сафринге, ооң  «Сельстрой» коллективинге, Тываның  Чазаанга өөрүп четтиргенивисти  илередип чоруур бис.
– Чүдүкчүлериң ер көвей бе?
– Хөлчок көвей деп болбас. Доктаамал кээп турар чүдүкчүлерден аң гыда, колдуунда байырлалдарда келир улус база бар.
– Күрүне органнары, буддисчи шажын организациялары-биле харылзааң ар кандыг ирги, Силерниң  ыдык мындаагың ар?
– Бистиң  епархия чазак-чагыргалар, хөй-ниити организациялары-биле эки харылзааны тудуп тургузуп турар. Эмнелге черлери, кара-бажың нар-биле кады ажылдажылганың  дугуржулгалары база бар. Хире-шаавыс-биле каяа-даа кижилерниң  чаагай чоруунче угланган ажылды чорудуп тур бис. өөредилге черлери, студентилер, сургуулдар-биле ужуражылгалар болганчок болур. Тываның  Камбы-ламазы, буддист башкылар-биле байыр-найырларда, кандыг-бир хемчеглерде-даа дең ге ажылдап, ужуражып турар бис. Бүгүде-биле эптиг, тайбың  чүдүлге болгай.
– Бичии уругларга улуг-хүн (воскресная) школазының  дугайын чугаалап көрүң ерем.
– Ийе, епархияда болгаш Свято-Троицк хүрээзинде кайызында-даа уругларның  школаларында ийи-ийи бөлүк өөренип турар. Бир бөлүкке 10 хире кижи кээр. Ында уруглары-биле кады ада-иелер база кичээлдеп турары онзагай. Уруглар чүгле улуг-хүнде эвес, өске-даа хүннерде Бурган номналын, христаиан өөредигниң  эге үндезиннерин дың нап, чуруттунуп, чогаадып, музыка, ырыга өөренип, шиилер-даа тургузуп турарлар. Оон аң гыда элээди уругларның  клуву база бар.
– Бистиң  амыдыралывыста, кижилерниң  аажы-чаң ында кандыг четпестерни кончуг эскерер-дир силер?
– Таптыг көрүп көөр болза, кайыын-даа четпестерни тып алыр. А мен четпестерге кичээнгейим доктаадыксавас-тыр мен. Эки чүүлдер, эки кижилер көвей. Чүгле багайже көрүжүн угландырып алгаш чоруур болза, кижиниң  амыдыралы өөрүшкү чок болур.
– Силерниң  ыдык мындаагың ар, чаа-ла 40 харлыг аныяк кижи-дир силер. Бо назыда улуг харыысалгалыг шажын херээн углап баштаары кандыг-дыр? База өг-бүле тутпазын, салгал арттырбазын ада-иең ер канчаар көргеннерил? 
– Аныяк тургаш, ажыл-херектерже хөй энергияны үндүрери харын-даа өөрүнчүг. А аныяк назын дээрге, дыка дүрген, караш кылдыр эрте бээр четпес дижир болгай.
  Ада-ием баштай удурланып турганы чугаажок, өг-бүлениң  чаң гыс борбак төлү кижи болгай мен. Бурганга бердингенимни олар билгеш, мээң  шилилгемге шаптыктавааннар.
– Аныяктар хүрээже кайы хире кээп турарыл? Ол ышкаш христиан хүрээже тывалардан кээп турар кижилер бар бе?
– Амгы үе хостуг, кижилер шажын-чүдүлгени ажыы-биле шилип ап болур. Аныяктар хүрээ-хиитче элээн көвей кээп турар апарганы өөрүнчүг. Тывалардан кээп турар улус эвээш эвес, мында безин ажылдап турарлары бар. Улустуң  язы-сөөгүн ылгап болбас, шупту Бурганның  төлдери болгай бис. 
– Чалыы салгалдың  гаджеттерге хөй сонуургалдыын канчаар көрүп турар силер?
– Амгы информастыг технологиялар үезинде оларның  ажыы улуг-даа болза, кижиниң  иштики делегейиниң  сайзыралынга шаптыктыы кедергей. Планшет, смартфон тудуп алгаш, компьютер, ноутбук артынга кижиниң  боданыр-даа, «дириг» чугаа, харылзаа кылыр-даа чайы чок апаар. Ындыг байдал аныяк кижиниң  өзүлде сайзыралынга, мага-бодунга, кадыкшылынга салдары база эки эвес дээрзин билир бис. 
– Силерниң  ыдык мындаагың ар, «Шын» солунну дамчыштыр бистиң  чонувуска чүнү күзээр силер?
– Ада Бурган авыралында шупту чүве эки болур. Ынчангаш кижи бүрүзүнге дээди чергениң  үнелелдерин кезээде медереп чоруурун, Бурган-биле иштики ужуражылга дүрген келирин күзээр-дир мен. Бис шупту Чаяакчы Бурганның  төлдери бис, ол бисти ада-иевис дег, кезээде камгалап, карактап, сагыш човап чоруур. 
 
Надежда Эргеп, газета «Шын»